Ислам дінінде қоғамның әлеуметтік, рухани және экономикалық дамуына зор үлес қосатын ұғымдардың бірі – уақып. Уақып – тек қайырымдылық қана емес, ол ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын, Алла разылығы үшін жасалатын тұрақты игі іс. Ислам өркениетінің дамуы мен мұсылман қоғамының нығаюында уақыптың орны ерекше.
Уақып (арабша – тоқтату, бекіту) – бір мүлікті немесе қаражатты Алла жолында қайырымдылық мақсатта арнап, оның өзін сатуға, сыйлауға, мұраға қалдыруға тыйым салып, тек пайдасын адамдарға жұмсау. Яғни: мүлік сақталады; табысы немесе пайдасы қоғам игілігіне жұмсалады; уақып – тұрақты әрі үздіксіз сауап көзі.
Уақыптың діни негізі. Уақыптың шариғаттағы дәлелдері Құран мен сүннетте айқын көрініс тапқан. Пайғамбарымыз ﷺ былай деген: «Адам баласы қайтыс болғанда үш амалынан басқа барлық ісі тоқтайды: үздіксіз садақа (садақа жәрия), пайдалы ілім, артынан дұға ететін салиқалы ұрпақ» (Мүслім). Ғалымдар бұл хадистегі «үздіксіз садақаны» уақыппен байланыстырған.
Уақыптың тарихы. Уақып алғаш рет Пайғамбар ﷺ дәуірінде пайда болды. Омар ибн Хаттаб (р.а.) Хайбардағы ең бағалы жерін уақып етіп:
«Оны сатуға да, сыйлауға да, мұраға да бермеймін» – деген. Осман ибн Аффан (р.а.) Мәдинадағы «Рума» құдығын уақып етіп, халыққа тегін пайдалануға берген. Кейін уақып: мешіттерге, медреселерге, ауруханаларға, жолдарға, көпірлерге, жетімдер мен жесірлерге арналған қорларға айналды.
Уақыптың түрлері. Уақып бірнеше түрге бөлінеді:
- Қайырымдылық уақып. Мешіт, мектеп, аурухана, кітапхана, жол, құдық салуға арналған.
- Отбасылық уақып. Табысы алдымен отбасы мүшелеріне, артынан мұқтаж жандарға жұмсалады.
- Жалпы қоғамдық уақып. Барлық мұсылман қауымына ортақ пайда әкелетін уақып.
Уақыпқа берілетін мүліктер. Уақыпқа: жер, үй, ғимарат, дүкен, егін алқабы, кітап, ақша (шариғат талаптарына сай) беруге болады. Ең басты шарт – мүлік халал және пайда әкелетін болуы тиіс.
Уақыптың шарттары. Уақып дұрыс болуы үшін: Уақып етуші ақыл-есі дұрыс, ерікті болуы. Мүлік толық өз меншігінде болуы. Уақып мәңгілік ниетпен арналуы. Мақсаты шариғатқа қайшы болмауы керек.
Уақыптың қоғамға пайдасы Уақып: кедейшілікті азайтады, білім мен ғылымды дамытады, әлеуметтік теңдікті сақтайды, мемлекетке салмақ салмай, халыққа қызмет етеді, сауапты істердің үздіксіз жалғасуына себеп болады. Ислам тарихында көптеген қалалар уақып арқылы дамыған.
Уақыптың бүгінгі маңызы. Қазіргі заманда уақып: мешіт пен медреселерді қаржыландыруда, студенттерге шәкіртақы беруде,ауруларға көмек көрсетуде, діни-ағартушылық жобаларды қолдауда маңызды рөл атқарады. Қазақстанда да уақып мәдениетін қайта жандандыру – қоғам үшін аса қажет іс. Уақып – бұл тек садақа емес, бұл мәңгілік инвестиция, ақыретке салынған капитал. Бір уақып – мыңдаған адамның пайдасына жарап, иесіне қабірде де сауап әкеледі.
Алла Тағала баршамызға уақып секілді ізгі амалдар жасауға нәсіп етсін.
Ғазиз Нұржол
Жетісу облысы бойынша Уақып қорының өкілі
