Кіріспе:
Ислам діні адам баласын тек құлшылыққа ғана емес, қоғамға пайда келтіруге, өзгенің мұқтажын өтеуге үндейді. Осы мақсатта қалыптасқан ең маңызды әлеуметтік-экономикалық институттардың бірі – уақып (араб. وَقْف). Уақып – мұсылман қоғамында ғасырлар бойы білім, денсаулық, әлеуметтік көмек, діни қызмет және мәдениет салаларын дамытқан ерекше жүйе. Ол – жеке адамның дүниесін Алла разылығы үшін халық игілігіне арнауының көрінісі.
- Уақыптың анықтамасы және мағынасы
Уақып сөзінің тілдік мағынасы – тоқтату, ұстап қалу, бекіту.
Ал шариғаттағы терминдік мағынасы:
Уақып – белгілі бір мүлікті Алла разылығы үшін тұрақты түрде қайырымдылық мақсатқа арнап, оның негізгі затын сатудан, сыйлаудан, мұраға қалдырудан тоқтату, ал пайдасын адамдар игілігіне жұмсау.
Имам Әбу Ханифа р.а. уақыпты «пайдасын садақа етіп, мүліктің өзін сақтап қалу» деп сипаттаған. Ал имам Шафиғи мен Ханбали ғалымдары уақыпты қайтарылмайтын, мәңгілік садақа ретінде қарастырған.
- Уақыптың шариғи негіздері
Уақып Құранда нақты атаумен аталмаса да, оның негізі жалпы қайырымдылыққа, үздіксіз сауапқа шақыратын аяттар мен хадистерге сүйенеді.
Құраннан дәлелдер:
«Жақсылыққа жұмсаған нәрселерің өздерің үшін. Ал Алланың разылығын ғана көздеп жұмсасаңдар – толық қайтарылады» (Бақара сүресі, 272-аят)
Хадистен дәлел:
Пайғамбарымыз с.а.у. былай деген:
«Адам баласы қайтыс болғанда, оның амалы тоқтайды, тек үш нәрсе ғана жалғасады: жария садақа, пайдалы ілім, артынан дұға ететін салиқалы ұрпақ»
(Мүслім)
Ғалымдардың басым көпшілігі бұл хадистегі «жария садақаның» ең кемел түрі – уақып екенін айтқан.
- Уақыптың тарихы
Пайғамбар с.а.у. дәуірінде
Ислам тарихындағы алғашқы уақыптардың бірі – Омар ибн Хаттабтың р.а. Хайбардағы жерін уақып етуі. Ол жерді сатпау, мұраға қалдырмау, ал өнімін кедейлерге, жолаушыларға, Алла жолындағыларға тарату жөнінде өсиет қалдырған.
Сахабалар дәуірінде
Осман ибн Аффан р.а. Рума құдығын уақып етіп, оны Мәдина халқына тегін пайдалануға берген. Айша анамыз, Әли ибн Әбу Талиб р.а. және басқа да сахабалар уақып жасаған.
Ислам өркениетінде Уақып жүйесі арқылы:
- медреселер,
- мешіттер,
- ауруханалар,
- кітапханалар,
- жолдар мен көпірлер,
- жетімдер үйі,
- тіпті жануарларға арналған қорлар жұмыс істеген.
Османлы дәуірінде уақып арқылы жесір әйелдерге жалақы төленіп, студенттерге шәкіртақы берілген.
- Уақыптың түрлері
- Діни уақып
Мешіт, медресе, Құран басып шығару, имамдардың еңбекақысы. - Әлеуметтік уақып
Жетім-жесірлерге көмек, кедейлерге ас беру, ауруханалар. - Білім уақыбы
Мектеп, кітапхана, шәкіртақы, ғылыми зерттеу. - Отбасылық уақып (уақып әһли)
Алдымен ұрпағына, кейін қоғамға пайдасы тиетін уақып. - Уақыптың шарттары
Ғалымдар уақыптың дұрыс болуы үшін мына шарттарды атап өтеді:
- Уақып иесі ақыл-есі дұрыс, ерікті болуы;
- Уақыпқа берілген мүлік шариғатта рұқсат етілген болуы;
- Мүлік нақты әрі тұрақты болуы;
- Уақып мақсаты қайырымды, халал болуы;
- Уақып жария түрде бекітілуі.
- Уақыптың қоғамға әсері
Уақып – мемлекетке салмақ салмай-ақ, қоғамды өздігінен дамытуға мүмкіндік беретін жүйе. Ол:
- әлеуметтік теңсіздікті азайтады;
- білім мен ғылымды қолдайды;
- мұсылмандар арасында жауапкершілік сезімін арттырады;
- сауаптың үздіксіз жалғасуына себеп болады.
- Қазіргі заман және уақып
Бүгінде уақып институтын қайта жаңғырту – аса маңызды мәселе. Заманауи уақып:
- білім қорлары,
- медициналық қорлар,
- медреселерді қолдау,
діни кадр даярлау,
онлайн білім беру жобалары арқылы іске асуы мүмкін.
Қазақстан қоғамында уақып мәдениетін дамыту – ұлттық құндылық пен діни дәстүрдің тоғысуы болмақ.
Қорытынды:
Уақып – уақытпен шектелмейтін, ұрпақтан ұрпаққа сауап болып жететін қайырымдылықтың ең биік үлгісі. Ол – дүниені емес, ақыретті ойлаған мұсылманның амалы. Уақып арқылы адам өз мүлкін ғана емес, есімін де тарихта қалдырады.
«Алла жолында жұмсалған мал – кемімейді»
Хадис шәріп.
Маралхан Шереханұлы
ШҚО өкілдігі бойынша «уақып» бөлімінің маманы
